Reconstructing Beethoven’s Last Piano
Nieuws
2025 - 2031
Beethovens doofheid heeft in de muziekgeschiedenis aanleiding gegeven tot een discours van 'transcendentie' waarin de componist naar voren wordt geschoven als iemand die, juist vanwege zijn niet-horen, ongekende hoogten van originaliteit bereikte en nieuwe maatstaven heeft gezet voor degenen die in zijn voetsporen traden. 'Late Beethoven' wordt vaak begrepen als een manier van componeren die zich heeft bevrijd van materialiteit. Dit onderzoek stelt een radicaal andere benadering voor. Vertrekkend van de hypothese dat naarmate de lichamelijke vermogens van de componist afnamen, zijn afhankelijkheid van dingen en technologieën juist sterker werd, richten we ons op twee instrumenten die een centrale rol speelden in het laatste decennium van zijn leven.
Twee laatste piano's
Tijdens de laatste negen maanden van Beethovens leven stonden twee piano's staart tegen staart in Beethovens woonkamer: een Engelse piano van John Broadwood & Sons (1817) en een Weense van Conrad Graf (1825)
Tijdens de laatste negen maanden van Beethovens leven stonden twee piano's in elkaar verstrengeld in Beethovens woonkamer: een Engelse piano van John Broadwood & Sons (1817) en een Weense van Conrad Graf (1825). Van die eerste bouwde Chris Maene in 2013 een replica, waaraan we al veel aandacht hebben geschonken. De Graf wordt binnen dit project gereconstrueerd. Tweehonderd jaar na de dood van de componist zullen de replica's van de twee instrumenten opnieuw tegenover elkaar staan.
Beide piano's werden uitgerust met constructies die als 'hoorapparaten' beschouwd kunnen worden: een zinken constructie in de vorm van een hoorn voor de Broadwood en een houten resonantie-doos voor de Graf. We zullen de laatste eveneens reconstrueren, als aanvulling op de reeds bestaande Gehörmaschine voor de Broadwood.
Wat zullen deze twee laatste piano's en hun respectieve hoor-machines ons vertellen over Beethovens late pianomuziek?
Foto: Michiel Devijver
Late Beethoven materialiseren
Beethoven Vis-à-vis stelt voor om af te rekenen met de gangbare associaties rond Beethoven als iemand die als kunstenaar in de laatste fase van zijn leven een immateriële manier van werken heeft aangemeten. Integendeel, wij beschouwen de ouder wordende componist als iemand die op een even wezenlijke wijze als voorheen op materialiteit steunde. Beethoven bleef reageren op de mogelijkheden die zijn instrumenten boden, waarmee hij op nieuwe en soms non-conformistische manieren in dialoog trad.
Zo werd de Broadwood belangrijk voor Beethoven omdat, in vergelijking met elke Weense piano, de vibratie-energie van de Engelse piano veel groter was. Een Broadwood had bovendien een andere mechaniek, met meer toetsdiepte dan de typische Weense vleugel: dat gaf hem als speler meer tactiele informatie. Als gevolg daarvan zou Beethovens begrip van klank zich ontwikkelen tot een multisensorisch gegeven en zou het begrip ‘horen’ alsmaar complexer worden.
Een uitzonderlijk kenmerk van de Beethoven-Graf is haar viervoudige besnaring, waarvan Graf moet hebben aangenomen dat die nuttig voor Beethoven zou zijn geweest. De Graf was niet alleen luider, maar bood ook veel meer mogelijkheden voor klankkleur — een meer uitgebreide toolkit, al was het maar intellectueel, waarmee Beethoven onder andere aan zijn late strijkkwartetten kon werken.
Foto: © DeClassifying the Classics
Kunnen we Beethovens affiniteit met zijn Engelse Broadwood begrijpen en hem tegelijk toch nog steeds erkennen als een fundamenteel Weense pianist-componist? Wat bood elk instrument dat het andere niet had?
Ons vis-à-vis-project zal de nieuw gebouwde Graf en onze reeds bestaande Broadwood naast elkaar plaatsen als een dialectisch kader voor belichaamd onderzoek naar het laatste hoofdstuk van Beethovens carrière.
Materialiteit en beperking
Het uitgangspunt van dit project is om onszelf te verstrengelen (‘to entangle’) met Beethovens objecten en technologieën. Zal zo'n verstrengeling — voor zowel uitvoerder als luisteraar — ons dichter brengen bij het identificeren en begrijpen van de paradoxen, ambiguïteiten en transformaties die zijn late muziek kenmerken? Kunnen we ons dan beter openstellen voor de multisensorische aspecten ervan? Zal ten slotte de scheiding tussen twee instrumenten beginnen te vervagen en plaatsmaken voor een soort van hybriditeit tussen de twee, zoals die ervaren werd door één enkele bodymind?
Beethoven Vis-à-vis heropent een repertoire dat zich uitstrekt van de 'Hammerklavier'-sonate opus 106 tot de Grande Fugue opus 134 (voor vierhandig klavier). Door materialiteit centraal te stellen in enkele van Beethovens beroemdste pianowerken, past dit project entanglement theory (Ian Hodder, 2012) toe op muziek als uitvoerende kunst, in combinatie met inzichten van cultural disability studies.
Het volooien van een trilogie
Met de Graf-replica neemt het duo Maene en Beghin (als pianobouwer en artistiek onderzoeker) de derde van de drie nog bestaande Beethoven-piano's voor hun rekening: in 2013 voltooiden ze de replica van Beethovens Broadwood; in 2016 bouwden zij een replica van Beethovens Érard,
Het team
Aan het Orpheus Instituut, in samenwerking met de KU Leuven, wordt het project geleid door hoofdonderzoeker (Principal Investigator) prof. Tom Beghin, met de assistentie van doctoraal onderzoeker en docARTES-kandidaat Blake Proehl.
Dr. Katharina Preller, geassocieerd onderzoeker aan het Orpheus Instituut en postdoc-onderzoeker aan de LMU München (Duitsland), neemt het organologische luik voor haar rekening.
Chris Maene, geassocieerd onderzoeker aan het Orpheus Instituut en Associate Researcher and directeur van het Atelier Chris Maene van Piano’s Maene (Ruiselede) heeft de leiding van het bouwen van de Graf piano, in samenwerking met ingenieur Gregoir Basyn.
Het project vindt plaats in overleg met dr. Julia Ronge van het Beethoven-Haus Bonn (Duitsland).
